Στήβεν Λιουκς: Τα τρία πρόσωπα της εξουσίας
του Θανάση Τσακίρη
«Πώς διασφαλίζεται η πρόθυμη συμμόρφωση στην κυριαρχία;» ρωτάει ο Στήβεν Λιούκς Η δική του απάντηση στο ερώτημα είναι ότι «η εξουσία διασφαλίζεται με την άσκηση τριών τύπων ή “όψεων” της εξουσίας».
Ο Α ασκεί εξουσία πάνω στον Β όταν ο Α επηρεάζει τον Β κατά τρόπο αντίθετο προς τα συμφέροντά του, παραδείγματος χάριν, όταν ένα δημοτικό συμβούλιο παίρνει αποφάσεις υπέρ συγκεκριμένης ομάδας δημοτών (π.χ. αυθαίρετη δόμηση) και ζημιώνει τα συμφέροντα των δημοτών που κατοικούν εντός σχεδίου πόλης καταβάλλοντας φόρους, δημοτικά τέλη κλπ. Έδώ μπορούμε να διαπιστώσουμε ότι η ομάδα Α κατήγαγε περιφανή νίκη κατά της ομάδας Β και της ζήμιωσε τα συμφέροντα. Αυτή είναι η πρώτη όψη της εξουσίας που μπορούμε να την διαπιστώσουμε μελετώντας τις αποφάσεις πάνω σε ζητήματα για τα οποία υπάρχει φανερή σύγκρουση (υποκειμενικών) συμφερόντων. Πρόκειται για όψη της εξουσίας που λόγω του γεγονότος ότι είναι φανερή είναι δυνατό να ποσοτικοποιηθεί και να μετρηθεί. Είναι η πιο «δημόσια» από τρεις μορφές εξουσίας. Σε αυτή στηρίζονται οι πλουραλιστές για να αναπτύξουν τη θεωρία τους που επικρίνει ο Lukes.[1] Ως εξουσία θεωρούν τη δυνατότητα λήψης αποφάσεων μέσω των επίσημων θεσμών και την αξιολογούν βάσει των επίσημων αποφάσεων που παίρνονται.[2] Οδηγούνται έτσι στην απεικόνιση της κατάστασης με λαμπρά χρώματα που «φωτίζουν» την ευρεία «διάχυση»/«κατανομής» της εξουσίας στις ΗΠΑ και δείχνουν μια σφύζουσα από υγεία δημοκρατική ζωή. Ουσιαστικά, όμως, η πλουραλιστική θεωρία λειτουργεί απολογητικά για τις κυρίαρχες πολιτικές δυνάμεις του φιλελευθερισμού, οι οποίες υποστηρίζουν ότι οι κυβερνήσεις τους λειτουργούν σε κατάσταση πλήρους διαφάνειας, διαβούλευσης και συνεργασίας με τα αντιπολιτευόμενα κόμματα τις βασικές ομάδες συμφερόντων που αποδέχονται το πολιτικό και κοινωνικο-οικονομικό σύστημα.[3] Εξάλλου είναι πρακτικά πολύ δύσκολο να αποδειχτεί μέσα από τις επίσημες αποφάσεις και να υπολογιστεί ότι μια ομάδα επηρέασε στον χ ή ψ βαθμό κάποια απόφαση.
Επιπλέον υπάρχει η δεύτερη όψη της εξουσίας, δηλαδή αυτή της διαδικασίας μη λήψης αποφάσεων. Η εστίαση αποκλειστικά στις ανοιχτές διαδικασίες λήψης πολιτικών αποφάσεων αποκρύπτει την ικανότητα των κυρίαρχων συμφερόντων και πολιτικών ελίτ να διαμορφώνουν και να επηρεάζουν τη γνώμη των άλλων και ορισμένα ζητήματα να μην βγαίνουν καθόλου στην επιφάνεια. Η κυβέρνηση ελέγχει την ατζέντα των πολιτικών θεμάτων, καταφέρνοντας συχνά να αποκλείει κάθε διάλογο για «ακανθώδη» θέματα που δεν θεωρεί ότι πρέπει να μπαίνουν σε δημόσια συζήτηση και στην πολιτική ατζέντα. Παραδείγματος χάριν, στη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου σε βασικές φιλελεύθερες δημοκρατίες (π.χ. ΗΠΑ, ΟΔΓ, και Ελλάδα για να μη ξεχνιόμαστε) απαγορευόταν, συχνά και δια νόμου, οποιαδήποτε συζήτηση περί κομμουνισμού. Το ίδιο θα μπορούσαμε να πούμε ότι θα συνέβαινε στην περίπτωση έγκρισης του απορριφθέντος «ευρωσυντάγματος» που ουσιαστικά προέβλεπε τη νομοθετική κατοχύρωση του καπιταλισμού ως του επίσημου οικονομικού συστήματος της ΕΕ και θα δυσκόλευε εξαιρετικά την όποια συζήτηση περί ενός άλλου οικονομικού συστήματος που θα έθετε σε κίνδυνο την «οικονομία της αγοράς» και των «επιχειρηματικών κερδών». Ακόμη και πρόσφατα το τόσο γνωστό σήμερα ζήτημα των προγραμμάτων stage δεν θα έβγαινε στον αφρό αν δεν άλλαζε προεκλογικά την εκλογική ατζέντα ο ΣΥΡΙΖΑ. Σε αυτή τη δεύτερη μορφή της εξουσίας σημαντικός είναι ο ρόλος της ανεπίσημης επιρροής που ασκείται πέραν του ρόλου των επίσημων θεσμών. Η επιρροή δεν είναι η μοναδική τεχνική αλλά περιλαμβάνονται το δέλεαρ, το κίνητρο, η πειθώ, η χειραγώγηση και η αυθεντία, ο εξαναγκασμός και η άμεση βία. Ο Λιουκς φέρνει το παράδειγμα της πολιτικής για τη ρύπανση της ατμόσφαιρας δύο πόλεων των ΗΠΑ. Αμφότερες φιλοξενούν εργοστάσια παραγωγής χάλυβα. Στην πρώτη εφαρμόστηκαν μέτρα πολιτικής καθαρού περιβάλλοντος ενώ στη δεύτερη η σιωπηρή συναίνεση των εργαζομένων και των κατοίκων στην κυριαρχία της εταιρείας αποδιδόταν στην «εγγύηση» των θέσεων εργασίας με αποτέλεσμα αυτή η έμμεση βία να αποτρέπει την όποια σκέψη να τεθεί το θέμα δημόσια σε συζήτηση.
Τρίτη μορφή εξουσίας και ισχυρότερη είναι η ιδεολογική. Η κυρίαρχη τάξη επηρεάζει τη σκέψη και τις επιθυμίες των ανθρώπων ήδη από τη γέννησή τους με την καλλιέργεια της ψευδαίσθησης ότι είναι οι ίδιοι οι κυριαρχούμενοι που διαμορφώνουν τις προτιμήσεις τους μέσω αξιών, νορμών και ιδεολογιών. Κάθε κοινωνική αλληλεπίδραση ενέχει εξουσία καθώς οι ιδέες είναι που επενεργούν πίσω από κάθε στοιχείο της γλώσσας και της δράσης. Τελικός σκοπός όσων ασκούν μια τέτοιου τύπου εξουσία είναι να πείσουν τους ανθρώπους να επιθυμούν πράγματα και καταστάσεις αντίθετα από αυτά θα τους ωφελούσαν και θα τους ευχαριστούσαν πραγματικά. Γι’ αυτό δεν μπορεί να αξιολογηθεί με τα μέτρα και σταθμά των πρώτων δύο μορφών εξουσίας, παρά μπορούμε μόνο κατ’ εκτίμηση να υποθέσουμε την ύπαρξη και επίδρασή της. Στις ημέρες μας η νεοφιλελεύθερη ιδεολογία στηρίχθηκε σε «απλές αλήθειες» του «κοινού νου» που τις καθιέρωσε ως ρουτίνες της καθημερινής ζωής δίχως να τους δώσει σαφή και φανερή διάσταση. Έτσι είναι εντελώς «αυτονόητο» πως πρέπει να αναζητάμε τις καταλληλότερες λύσεις στο πρόβλημα του κέρδους χωρίς να θεωρούμε ιδιοτέλεια την κερδοσκοπική δραστηριότητα και θεωρώντας ιερή την ιδιωτική πρωτοβουλία και την αγορά (ή μάλλον τις αγορές). Είναι αυτή η «μη προοπτική», το αέναο παρόν του καταναλωτικού ανθρώπου, που εκφράστηκε με τα αρχικά ΤΙΝΑ (There is no alternative). Είναι, νομίζω,αρκετά φανερό ότι ο Λιουκς επηρεάστηκε από τον Καρλ Μαρξ, τον Εμίλ Ντυρκέμ (του έγραψε μια εξαίρετη βιογραφία), τον Αντόνιο Γκράμσι, τον Λουί Αλτουσέρ και βρισκόταν σε διαρκή αλληλεπίδραση με την ανάπτυξη της σκέψης του Μισέλ Φουκώ.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ STEVEN LUKES
· Anthony Arblaster, Steven Lukes Τhe good society: a book of readings. London: Methuen, 1971
· Steven Lukes. Individualism. New York, NY: Harper & Row, 1973.
· Steven Lukes. Power: a Radical View, London: Macmillan, 1974 [Ελλ. Εκδ. Εξουσία. Μια ριζοσπαστική θεώρηση. Αθήνα: Εκδ. Σαββάλας, 2007]
· Steven Lukes. Émile Durkheim, his life and work: a historical and critical study. London: Penguin, 1975
· Steven Lukes. Essays in Social Theory. Νew York and London: Columbia University Press, 1977.
· Martin Hollis, Steven Lukes (επιμ.) Rationality and Relativism. London: Blackwell, 1982.
· Andrew Scull, Martin Robertson, Steven Lukes (επιμ.) Durkheim and the Law. New York, NY: St.Martin’s Press, 1983.
· Michael Carrithers, Steven Collins, Steven Lukes (επιμ.) The Category of the person: anthropology, philosophy, history. Νew York: Cambridge University Press, 1985
· Steven Lukes (επιμ.). Power. Basil Blackwell, London, 1986
· Steven Lukes, Itzhak Galnoor. No laughing matter: a collection of political jokes. London: Routledge Kegan & Paul, 1986
· Steven Lukes. Marxism and morality New York, NY: Oxford University Press, 1987
· Steven Lukes. Moral Conflict and Politics, Oxford: Clarendon Press, 1991.
· Isaiah Berlin: Tra la filosofia e la storia delle idee. Una conversazione con Steven Lukes. Florence: Ponte alle Grazie, 1994
· Steven Lukes. The curious enlightenment of Professor Caritat: a comedy of ideas. London: Verso, 1995 [Ελλ. Έκδ: Στήβεν Λιουκς, Ο παράδοξος διαφωτισμός του καθηγητή Κάριτατ. Αθήνα: Εκδ. Στάχυ, 1997]
· Christian Joppke, Steven Lukes (επιμ.) Multicultural questions. Oxford and New York : Oxford University Press, 1999
· Steven Lukes. Moral Relativism. Iowa City, IA: Picador, 2008
ΚΡΙΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ ΤΟΥ STEVEN LUKES
· David Baldwin. “Power and International Relations” στο W. Carlsnaes, T. Risse, and B. Simmons (επιμ.), Handbook of International Relations. London: Sage, 2002
· Timothy McGettigan. “Redefining Reality: Epiphany as a Standard of Postmodern Truth”. Electronic Journal of Sociology, 1998, http://www.sociology.org/content/vol003.004/mcgettigan.html
[1] Βλ. Steven Lukes (2007) Εξουσία. Μια ριζοσπαστική θεώρηση (μετάφραση-εισαγωγή-επιμέλεια της Σοφίας Καϊτατζή-Γουίτλοκ), Αθήνα: Εκδ. Σαββάλα (πρόλογος για την ελληνική έκδοση του ίδιου του συγγραφέα).
[2] Βλ. Robert Dahl (1961) Who Governs? Democracy and power in an American City. New Haven, CT: Yale University Press.
[3] Αργότερα ο Robert Dahl θα παραδεχτεί ότι υπάρχει ανισότητα στην άσκηση εξουσίας καθώς το κράτος δεν ισότιμος αλλά καθοριστικός παίκτης και με δικά του συμφέροντα καθώς και ότι ορισμένες κοινωνικές ομάδες είναι όντως ισχυρότερες από άλλες και έτσι σχετικοποιεί το θεωρητικό του μοντέλο. Βλ. Robert Dahl (1989) Democracy and its Critics.
