ΤΟΠΙΚΗ ΑΜΕΣΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 1ο μέρος
TΟY ΘΑΝΑΣΗ ΤΣΑΚΙΡΗ
Οι κρατικές και τοπικές πρωτοβουλίες, τα δημοψηφίσματα, οι γενικές συνελεύσεις η ανάκληση αξιωματούχων συχνά θεωρούνται ως προσπάθειες στην κατεύθυνση της ανάπτυξης της άμεσης δημοκρατίας.
Τσεχία
Το 1990 ο τότε Πρόεδρος της Τσεχοσλοβακίας Βάτσλαβ Χάβελ εισηγήθηκε δυο νομοσχέδια. Το πρώτο αφορούσε τη εγκαθίδρυση Συνταγματικού Δικαστηρίου. Το δεύτερο έδινε στο λαό τη δυνατότητα να αποφασίζει για την πολιτική του κράτος σε περίπτωση άλυτης διχογνωμίας μεταξύ των κύριων πολιτικών σχηματισμών.
Τον Ιούνιο του 1991ψηφίστηκε ο Νόμος 327 περί Δημοψηφίσματος. Αν μια από τις δυο Δημοκρατίες της Ομοσπονδίας της Τσεχοσλοβακίας ήθελε να αποχωρήσει θα έπρεπε να αποφασιστεί με από το λαό με δημοψήφισμα. Η ειρωνεία είναι ότι το δημοψήφισμα δεν έγινε ποτέ μολονότι οι επιτροπές συγκέντρωσαν 1 εκατ. υπογραφές. Οι πρόεδροι των δύο Δημοκρατιών (Βάτσλαβ Χάβελ και Βλαντίμιρ Μετσιάρ τα «κανόνισαν» μεταξύ τους σε επίπεδο κορυφής (δημοσκοπήσεις έδειχναν ότι μόνο 37% των Τσέχων και 36% των Σλοβάκων πολιτών επιθυμούσαν τη διάλυση της ομοσπονδίας). Στις 17 Ιουλίου 1992 η Βουλή της Σλοβακίας ανακήρυξε την ανεξαρτησία της χώρας, παρ’ ότι γίνονταν προτάσεις για συνομοσπονδιακή συγκρότηση. Ο Βάτσλαχ Χάβελ παραιτήθηκε από την Προεδρία καθ’ όσον ότι διαφωνούσε με την πλήρη διάλυση. Ο νόμος είχε απαξιωθεί στα μάτια του κόσμου. Το μοναδικό κεντρικό δημοψήφισμα που έγινε ήταν αυτό για την ένταξη της Τσεχίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση (2003). Η διάλυση της Τσεχοσλοβακίας ήταν σε τελευταία ανάλυση μια διαδικασία που επιβλήθηκε από τις επιθετικές δυνάμεις της τσέχικης δεξιάς και την «λαϊκιστική» καιροσκοπική ηγετική ομάδα της Σλοβακίας.
Το κυβερνητικό κόμμα του συντηρητικού χώρου (Δημοκρατικό Κόμμα Πολιτών – OSD), παρά την πληθώρα νομοσχεδίων που κατά καιρούς συζητιόνταν στους κόλπους του αλλά και στη Βουλή με πρωτοβουλία των κομμάτων της αντιπολίτευσης, επέμενε να αρνείται την υιοθέτηση μορφών άμεσης δημοκρατίας θεωρώντας την απειλή για την κυριαρχία του κοινοβουλευτισμού και ως εισβολή των μαζών στην πολιτική σκηνή. Το 1996 το Κομμουνιστικό Κόμμα πρότεινε σχέδιο νόμου για την πλήρη καθιέρωση της άμεσης δημοκρατίας σε όλα τα επίπεδο. Το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα πρότεινε σχέδιο νόμου με το οποίο θα προβλεπόταν δημοψήφισμα για την ένταξη της χώρας σε διεθνείς οργανισμούς. Ποτέ όμως δεν συγκεντρωνόταν ο απαιτούμενος αριθμός βουλευτών για την ψήφισή τους.
Όμως, η νομοθεσία επιτρέπει σε τοπικό επίπεδο την διενέργεια δημοψηφίσματος. Αυτή ψηφίστηκε την εποχή του Φόρουμ των Πολιτών (1990-2) που αποτέλεσε τον κορμό της κυβέρνησης που προέκυψε από την «Βελούδινη Επανάσταση» εναντίον του Σταλινικού καθεστώτος το Νοέμβριο 1989. Ακόμα υπήρχε η επιθυμία για διεύρυνση των δημοκρατικών ελευθεριών, περισσότερη τοπική αυτονομία και συμμετοχή. Επιπλέον, τα νέα πολιτικά κόμματα δεν διέθεταν ακόμη ισχυρές παρεμβατικές και οργανωτικές δομές. Στη Σλοβακία ψηφίστηκε νωρίς νόμος και ακολούθησε η Τσεχία με το νόμο για τους δήμους που υποχρέωνε τους πολίτες να κάνουν δημοψήφισμα αν ήθελαν να δημιουργήσουν νέο δήμο είτε από διάσπαση προϋπάρχοντος δήμου είτε από μετατροπή δημοτικών διαμερίσματα σε δήμους.
ΝΟΡΒΗΓΙΑ
Μετά το 2006 η Νορβηγία διαιρείται σε 431 τοπικούς δήμους και 19 κομητείες. Από τους τοπικούς δήμους μόνο 12 έχουν περισσότερους από 50.000 κατοίκους. Περισσότεροι από τους μισούς δήμους έχουν λιγότερους από 5.000 κατοίκους. Πρωτεύουσα της χώρας είναι το Όσλο με 590.000 κατοίκους και είναι ταυτόχρονα δήμος και κομητεία. Το πλαίσιο για τις δραστηριότητες των δήμων περιγράφεται στη νομοθεσία του κοινοβουλίου και στις αποφάσεις για την χρηματοδότηση των τοπικών αυτοδιοικήσεων. Το κοινοβούλιο προσδιορίζει τις λειτουργίες για κάθε βαθμίδα τοπικής αυτοδιοίκησης. Η κυβέρνηση δεν επιτρέπεται να αναθέτει θέσεις και λειτουργίες στις τοπικές αυτοδιοικήσεις χωρίς συζήτηση και έγκριση του κοινοβουλίου. Όμως, οι ίδιοι οι δήμοι μπορούν με δική τους πρωτοβουλία να αναλαμβάνουν καθήκοντα που δεν έχουν αποδοθεί σε άλλες βαθμίδες.
Υπάρχουν θεσμοί και διαδικασίες τόσο στο εθνικό επίπεδο όσο και στο τοπικό. Στο εθνικό επίπεδο δεν υπάρχει ιδιαίτερη πρόβλεψη στο σύνταγμα αλλά με απόφαση του κοινοβουλίου μπορούν να διενεργηθούν δημοψηφίσματα, ενδέχεται μετά πρωτοβουλίες των πολιτών. Από το 1905 ως το 1994 διενεργήθηκαν 6 δημοψηφίσματα σε εθνικό επίπεδο. Το 1905 με δημοψήφισμα αποφασίστηκε η αποχώρηση της Νορβηγίας από την Ένωση με την Σουηδία και να δημιουργηθεί το Βασίλειο της Νορβηγίας. Το 1919 και το 1926 το δημοψήφισμα είχε αντικείμενο την απαγόρευση του αλκοόλ . Τέλος, το 1972 και το 1994 αντικείμενο ήταν η ένταξη στην ΕΟΚ και την Ευρωπαϊκή Ένωση αντίστοιχα.
Στο περιφερειακό και το τοπικό επίπεδο ο νόμος γενικώς δεν αναφέρει τέτοιες διαδικασίες. Στο δημοτικό επίπεδο (επίπεδο σχολικής περιφέρειας) υπάρχουν προβλέψεις για συγκεκριμένες θεματικές λαϊκές πρωτοβουλίες για θέματα γλώσσας. Όταν συγχωνεύονται σχολεία ή όταν το ¼ του εκλογικού σώματος το επιθυμεί με λαϊκή πρωτοβουλιακή κίνηση πρέπει να γίνουν δημοψηφίσματα για το ποια θα είναι η γλώσσα διδασκαλίας. Πρέπει να περάσει 5ετία για να διενεργηθεί παρόμοιo δημοψήφισμα.
Μπορεί σήμερα η Νορβηγία να μην κατατάσσεται στις χώρες που διαθέτουν θεσμικό πλαίσιο που να επιτρέπει την οργάνωση και διενέργεια δημοψηφισμάτων και την ύπαρξη αμεσοδημοκρατικών δομών σε κεντρικό επίπεδο, διαθέτει, όμως μια σημαντική ιστορική παράδοση αμεσοδημοκρατικής πολιτικής σε τοπικό επίπεδο με ειδικούς νόμους ήδη από το 1894 διεξάγονταν δημοψηφίσματα για τη χορήγηση ή ανάκληση αδειών σε καταστήματα πώλησης αλκοολούχων ποτών. Σε αυτά τα δημοψηφίσματα συμμετείχαν αρχικά οι άνδρες. Το 1898 οι γυναίκες κατέκτησαν το δικαίωμα της ψήφου κι έτσι η συμμετοχή στα δημοψηφίσματα ήταν πολύ υψηλή έως καθολική.
Παρ’ ότι αυτή η παράδοση της άμεσης δημοκρατίας διήρκησε έναν ολόκληρο αιώνα, η την τελευταία δεκαετία του 20ου η σχετική νομοθεσία υπέστη σοβαρές τροποποιήσεις. Ήδη από το 1989 με την ψήφιση του τελευταίου νόμου περί αλκοολούχων καταργήθηκε η δυνατότητα να οργανώνονται και να διενεργούνται δεσμευτικών δημοψηφισμάτων.
ΒΡΕΤΑΝΙΑ
Ως τα τέλη της δεκαετίας του 1990 οι Βρετανοί δεν είχαν παρά ελάχιστες ευκαιρίες να πάρουν μέρος σε διαδικασίες πολιτικής συμμετοχής πέρα από τις συνηθισμένες εκλογικές διαδικασίες της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Ούτε στο κεντρικό επίπεδο ούτε και στο τοπικό προβλέπονταν δομές και διαδικασίες άμεσης δημοκρατίας. Παρ’ ότι είναι μία από τις χώρες που εγκαθίδρυσαν και ανέπτυξαν γερούς θεσμούς έμμεσης αντιπροσωπευτικής κοινοβουλευτικής δημοκρατίας ακολούθησε αντιστροφή πορεία σε σχέση με αυτή της Νορβηγίας. Στη δεκαετία 1990-2000, με το πρόσχημα του «εκσυγχρονισμού» του πολιτικού συστήματος το Εργατικό Κόμμα εξέδωσε ένα Μανιφέστο θέλοντας να δώσει το έναυσμα για μια νέα πορεία δημιουργίας μιας συμμετοχικής πολιτικής κουλτούρας σε μια χώρα που ως τότε δεν είχε εμπειρία θεσμών και δομών άμεσης δημοκρατίας.
Ένα πρώτο βήμα έγινε με τη θεσμοθέτηση της «αποκέντρωσης» (“devolution”). Εκχωρήθηκαν εξουσίες στις περιφέρειες (Σκοτία, Ουαλία, Βόρεια Ιρλανδία και τις νομοθετικές συνελεύσεις τους. Περισσότερες εξουσίες δόθηκαν στη Σκοτία, περιλαμβανομένης της φορολογίας. Τα υπόλοιπα και σημαντικότερα βήματα που πρέπει να γίνουν είναι τα εξής:
- Καθιέρωση των δημοψηφισμάτων για μεμονωμένα ή περισσότερα θέματα
- Πρωτοβουλία πολιτών (λαϊκή πρωτοβουλία), δηλαδή η δυνατότητα των πολιτών να οργανώνουν, να προωθούν και να απαιτούν νέες νομοθετικές και άλλες ρυθμίσεις από τις πολιτικές αρχές μέσω συλλογής υπογραφών προς στήριξη της προσπάθειας και υποχρέωσης των αρχών να τις υλοποιήσουν. Στη Βρετανία σε ελάχιστες περιπτώσεις επέτρεπε κάτι τέτοιο. Μια τέτοια περίπτωση ήταν η Πράξη για την Μεταρρύθμιση της Τοπικής Κυβέρνησης που αφορούσε τις ενορίες, δηλαδή αφορούσε πολύ μικρές κοινότητες.
- Ανακλητότητα, δηλαδή το δικαίωμα των πολιτών να ψηφίσουν υπέρ ή κατά της πρότασης ανάκλησης εκλεγμένου αξιωματούχου για την οποία έχουν συλλεχθεί υπογραφές προκειμένου να ξεκινήσει η διαδικασία.
Η τοπική συμμετοχική δημοκρατική αφορά διαβούλευση, αξιολόγηση τοπικών υπηρεσιών, ενημέρωση. Δημιουργούνται μηχανισμοί παρακολούθησης και διάδοσης «καλών πρακτικών» για την επανασύνδεση των πολιτών με την κοινότητα και την πολιτική της, για τη διασφάλιση της ικανοποιητικής συμμετοχής στην τοπική πολιτική με ποσοτικούς και ποιοτικούς όρους. Επίσης χρειάζεται να δημιουργηθούν συμμετοχικοί θεσμοί για τα παιδιά και τους εφήβους τόσο για την κατανόηση και επίλυση των αιτημάτων και των προβλημάτων όσο και την εκπαίδευσή τους ως μέλλοντες πολίτες. Τέλος, έμφαση δίνεται στον εθελοντικό τομέα.
Πριν από ο,τιδήποτε άλλο πρέπει να δημιουργούνται θεσμοί και δομές έγκυρης και πλουραλιστικής πληροφόρησης και ενημέρωσης ώστε προτού οι πολίτες αποφασίσουν να είναι καλά ενημερωμένοι για όλες τις πτυχές του διακυβεύματος.
Επίσης πρέπει να γίνει κατανοητό ότι υπάρχει μεγάλη και ουσιαστική διαφορά μεταξύ της πολιτικής των «θεσμοθετημένων ομάδων για διαβούλευση» και της πολιτικής της «θεσμοθέτησης της ενσωμάτωσης ολόκληρου του πληθυσμού στη διαδικασία της λήψης πολιτικών αποφάσεων».
ΓΑΛΛΙΑ
Η Γαλλία μπορεί να είναι η χώρα που έθεσε ανεξίτηλα τη σφραγίδα της στην ιστορία της νεώτερης Ευρώπης και στην ιστορίας της δημοκρατίας αλλά στο ζήτημα της συμμετοχής των πολιτών στη διακυβέρνηση και της άμεσης δημοκρατίας δεν τα πήγε καλά. Το συγκεντρωτικό κράτος της Γαλλίας ήδη από την εποχή της απόλυτης μοναρχίας αφήνει βαριά τη σκιά του στην πολιτική ζωή της χώρας. Η ρεπουμπλικανική αντίληψη για τη δημοκρατία δεν αφήνει πολλά περιθώρια λαϊκής αυτενέργειας καθώς η αντίληψη αυτή κυριάρχησε στον ένα ή στον άλλο βαθμό σε ολόκληρο το ιδεολογικό φάσμα από τη δεξιά ως την αριστερά και εκφράζει αμφιβολίες για τις ικανότητες των πολιτών. Στη δεκαετία 1960-1970 τα νέα κοινωνικά κινήματα που εμφανίστηκαν στην πολιτική σκηνή με ιδιαίτερη ένταση και μαζικότητα και κορυφώθηκαν με την εξέγερση του Μάη του 1968 αμφισβήτησαν το ρεπουμπλικανικό πολιτικό σύστημα και πρόλαβαν την «άμεση δημοκρατία» και την «αυτοδιαχείριση» ως βασικές πολιτικές αρχές για την αλλαγή της κοινωνίας και της αντίληψης για την πολιτική συμμετοχή. Η κατάληψη της πολιτικής εξουσίας από τους επαγγελματίες της Πολιτικής την μετέτρεψαν σε ένα κλειστό πεδίο όπου οι πολίτες δυσκολεύονταν να αναγνωρίσουν τους εαυτούς τους. Να γιατί θεωρούμε απαραίτητη μια πολιτική αποκατάσταση της πρακτικής της καθημερινής ζωής και της άμεσης δημοκρατίας - όλους αυτούς τους νεωτερισμούς (…) τους συμπυκνώνει και τους μεταμορφώνει ο όρος «αυτοδιαχείριση»/«αυτοκυβέρνηση» (autogestion/self-government).
Η γαλλική νομοθεσία για την τοπική κυβέρνηση αναφέρεται στο «δημοψήφισμα» τόσο ως διαδικασία αποφάσεων όσο και ως διαδικασία διαβούλευσης. Τα τοπικά δημοψηφίσματα στη Γαλλία δεν επιδρούν ιδιαίτερα στην τοπική λήψη αποφάσεων τόσο νομικά όσο και πρακτικά. Απεναντίας, υπάρχουν πολλές διαδικασίες μη δεσμευτικού διαλόγου: δημόσιες οργανωμένες αντιπαραθέσεις(debate), συσκέψεις, συνδιασκέψεις, συνέδρια και φόρουμ πολιτών, μορφές ηλεκτρονικής και ψηφιακής παρέμβασης. Οι δημοτικές αρχές είναι εκείνες που παίρνουν τις πρωτοβουλίες για το διάλογο με τους δημότες του. Πρόκειται περισσότερο για «διαβουλευτική δημοκρατία» που κυριαρχεί και όχι η «άμεση δημοκρατία» σε τοπικό επίπεδο. Δεν αποκλείεται, βεβαίως, η διενέργεια μη δεσμευτικών δημοψηφισμάτων. Αυτές οι πρωτοβουλίες των δήμων για διαβουλευτική δημοκρατία αφορούν επιμέρους τομείς και θέματα πολιτικής: χωροταξία, υγεία, παιδεία, σιδηρόδρομος κ.α. Σε αυτές τις περιπτώσεις υπάρχουν μόνιμες δομές διαβούλευσης με τις ομάδες πολιτών που ενδιαφέρονται για τα ζητήματα αυτά. Σε περιφερειακό και δημοτικό επίπεδο υπάρχουν τοπικά συμβούλια ανάπτυξης, επιτροπές χρηστών σιδηροδρόμου, συμβουλευτικές επιτροπές για τις τοπικές υπηρεσίες κ.α. Βάσει του νόμου του 2002 αυτού του τύπου οι ομάδες διαβούλευσης είναι υποχρεωτικές για τις πόλεις με πληθυσμό άνω των 10.000 κατοίκων και οι συνελεύσεις γειτονιάς είναι υποχρεωτικές για τις πόλεις με πληθυσμό άνω των 80.000 κατοίκων. Οι κάτοικοι των κοινοτικών και δημοτικών κατοικιών και διαμερισμάτων εκπροσωπούνται στα εκτελεστικά συμβούλια των στεγαστικών ενώσεων. Οι ομάδες δράσης των κατοίκων συμμετέχουν σε δομές που αναφέρονται στο Υπουργείο Αναγέννησης Πόλεων και Αστικών Περιοχών και στις αντίστοιχές τους σε περιφερειακό και δημοτικό επίπεδο.
