Οι εισηγήσεις στη συζήτηση με θέμα "Τι δημοκρατία χρειαζόμαστε;" (1/10, Wall Press Cafe)

thpic
thpic
Το βράδυ του Σάββατου 1 Οκτωβρίου έγινε συζήτηση με θέμα "Τι δημοκρατία χρειαζόμαστε;" στο χώρο του φιλόξενου Wall Press Cafe της πόλης μας. Η εκδήλωση έγινε με αφορμή την έκδοση του βιβλίου του Δημήτρη Καλτσώνη (Καθηγητής του Τμήματος Κοινωνικής Πολιτικής του Παντείου Πανεπιστημίου) με τίτλο "Τί είναι το Κρατος". Οι εισηγητές κράτησαν αμείωτο το ενδιαφέρον του κοινού το οποίο συμμετείχε ενεργά με ερωτήσεις και τοποθετήσεις δείχνοντας την ανησυχία και τον προβληματισμό του για την πορεία της δημοκρατίας σε Ελλάδα και διεθνώς στη φάση της βαθιάς οικονομικής και πολιτικής κρίσης. Παραθέτουμε παρακάτω τον πρόλογο του συγγραφέα και τις εισηγήσεις των Νίκου Καραβέλου και Θανάση Τσακίρη.


Πρόλογος του συγγραφέα

Η παγκόσμια οικονομική και πολιτική κρίση οδηγούν καθημερινά την ανθρωπότητα σε επικίνδυνους δρόμους. Οι πολλοί βυθίζονται στη φτώχεια, οι πόλεμοι καταστρέφουν τους ανθρώπους και τον πολιτισμό. Τα κράτη γίνονται ολοένα και πιο αυταρχικά. Στο απόγειο της τεχνολογικής της ισχύος, η ανθρωπότητα μοιάζει συχνά με ακυβέρνητο καράβι. Τα δεδομένα αυτά μας απασχολούν όλους. Με απασχολούν επίσης στην ακαδημαϊκή διαδικασία, στη σχέση μου με τους φοιτητές. Οι νέοι και οι νέες που βρέθηκαν στο επίκεντρο της δίνης αναζητούν απαντήσεις, λύσεις, διεξόδους. Έχουν ανοιχτά τα μάτια και το μυαλό τους.
Τίθενται έτσι τα ερωτήματα. Ποιος αποφασίζει για όλα αυτά; Ποιος πρέπει να αποφασίζει; Τι ρόλο παίζει το κράτος και η δημοκρατία; Έχει σημασία να ξαναδούμε τι ακριβώς έγραψαν οι μαρξιστές για το κράτος; Τι άποψη είχαν για τη δημοκρατία; Πόσο επαληθεύονται οι θεωρητικές τους αναλύσεις στο σύγχρονο κόσμο; Είναι έγκυρη η επιστημονική τους ανάλυση; Τι έδειξε η ιστορική εμπειρία; Έχουν τελικά κάποια αξία και χρησιμότητα οι προσεγγίσεις τους γενικά ή και εν μέσω οικονομικής κρίσης; Στο βιβλίο μου αυτό έκανα μια προσπάθεια να συμβάλλω στη διαλεύκανση των παραπάνω ερωτημάτων. Προσπάθησα:
• να παρουσιάσω με συστηματικό, απλό και εκλαϊκευτικό τρόπο τις βασικές γραμμές της μαρξιστικής και λενινιστικής θεωρίας για το κράτος και τη δημοκρατία
• να εμπλουτίσω με τους δικούς μου προβληματισμούς τη συζήτηση για τις επαναστάσεις του 20ού αιώνα, τα κράτη που προέκυψαν από αυτές, για τα αίτια που οδήγησαν στη γνωστή κατάληξή τους
• να διατυπώσω προτάσεις που, ξεκινώντας από τη σημερινή πραγματικότητα της δημοκρατίας που ζούμε, ανοίγουν ορίζοντες για μια διαφορετική δημοκρατία.
Πάνω απ' όλα όμως οδηγός της προσπάθειάς μου ήταν τα λόγια του βραζιλιάνου συγγραφέα Ζορζέ Αμάντο με τα οποία έκλεινε το μυθιστόρημά του Ανταρσία. Με δικά του λόγια ακριβώς ανοίγει το βιβλίο μου. Έγραφε λοιπόν ο Αμάντο την περίοδο του μεσοπολέμου, όταν κυριαρχούσε ο φασισμός και πλησίαζε ο παγκόσμιος πόλεμος: “Πρόσεξε: σ' όλα τα μέρη, σ' ολόκληρο τον κόσμο, υψώνονται οι δυνάμεις του σκότους, ο πόλεμος κατά του λαού, ο δεσποτισμός. Όμως, όπως αποδεικνύεται σ' αυτόν το μύθο, πάντα είναι δυνατό να σπείρεις ένα σπόρο, ν' ανάψεις μια ελπίδα”.

Το κράτος


του Νίκου Καραβέλου


Κράτος είναι η απρόσωπη όπως λέγεται, μορφή εξουσίας που ασκείται σε ορισμένη χώρα. Προέρχεται από το ρήμα κρατέω – κρατώ ή κρατύνω και τονίζει το στοιχείο της εξουσίασης και της δύναμης.
Το κράτος, ως έννομη τάξη, αποτελεί ένα συγκεντρωτικό σύστημα με ποινές και με κυρώσεις.
Περιλαμβάνει την κρατική μηχανή, τον σκληρό πυρήνα, την απρόσωπη και ακαταγώνιστη εξουσία καταναγκασμού και τους σχετικούς μηχανισμούς επιβολής, που δεν είναι άλλοι από τις τρεις γεροντοκόρες της Κοινοβουλευτικής εικονικής Δημοκρατίας, τη νομοθετική, την εκτελεστική και την δικαστική εξουσία.
Μοιάζουν πράγματι αυτές με τρεις κακές γριές που όλοι τις φοβούνται ή τις σέβονται, αλλά κανείς δεν τις πλησιάζει. Εκτός από εκείνους που καρφώνουν πάνω τους από συμφέρον, όπως έλεγε ο Διογένης ο Κυνικός, όχι τα μάτια αλλά τα δόντια τους.
Το κράτος δεν εκφράζει παρά το «του κρείττονος συμφέρον», το συμφέρον δηλαδή του ισχυρότερου. Επομένως το κράτος δεν θεσπίζει κατά τρόπο απρόσωπο. Οι άνθρωποι θεσπίζουν. Ούτε το κράτος επιβάλλεται και εξουσιάζει κατά τρόπο απρόσωπο. Άνθρωποι ή ομάδες ανθρώπων με κοινά συμφέροντα επιβάλλονται και εξουσιάζουν. Γιατί η ουσία του κράτους είναι η διάκριση ανάμεσα σε εκείνους που ασκούν εξουσία και σε εκείνους που την υφίστανται. Το κράτος, χωρίς την διάκριση αυτή, είναι έννοια ανύπαρκτη.
Το κράτος είναι μια πραγματική κατάσταση πλήρους επιβολής της θέλησης, όπως δείξαμε, κάποιων πάνω σε κάποιους άλλους. Επιβολή που θεμελιώνεται διαχρονικά με τρόπο θρησκευτικό, καθώς διαθέτει «αυθεντίες», κανόνες, ποινές, μετάνοιες, συγχωρήσεις και συμβιβασμούς. Διαθέτει επίσης ιερουργούς και πράττει εξ ονόματος μιας αόραστης «θεότητας», μιας «ανώτερης δύναμης», υπέρτερης των ανθρώπων, μιας δύναμης επιβολής και καταστολής θεϊκού τύπου.
Δεν έχουμε λοιπόν απρόσωπη επιβολή. Έχουμε, αντιθέτως, μια κανονική προσωπική επιβολή της κυρίαρχης τάξης, που είναι κυριαρχία των ολίγων επάνω στους πολλούς.
Ένας λαμπρός διανοητής, ο Μανώλης Λαμπρίδης, αδελφός του σημαντικού μας ποιητή Βύρωνα Λεοντάρη έγραφε :
«Αλλά, αφού το Δίκαιο λειτουργεί προς το συμφέρον της κυρίαρχης τάξης, εξηγείται το φαινόμενο αυτό, να το προσβάλλουν και να το καταλύουν, από καιρό σε καιρό, τα ίδια τα υπηρετικά όργανα της κυρίαρχης τάξης ; Δεν έχομε μιάν αντίφαση εδώ ;
Σε περιστάσεις αναταραχής και έντασης των ταξικών συγκρούσεων, κι αυτό το Δίκαιο της αστικής τάξης, είναι ασυμβίβαστο με τα συμφέροντά της! Η πιστή και συνεπής εφαρμογή των ίδιων της των νόμων είναι ενδεχόμενο να ισοδυναμεί με κατάρρευσή της. Τότε πετάει το ιδεολογικό προσωπείο και δείχνει το αληθινό πρόσωπο : αιματοβαμμένη αυθαιρεσία, στυγνή απάνθρωπη βία. Το σκηνικό αλλάζει. Άλλος θίασος, που από καιρό έκανε πρόβες στα παρασκήνια, προβάλλει στην πολιτική σκηνή..... Τώρα, δεν είναι οι καταπιεζόμενοι που ανατρέπουν μιάν έννομη τάξη, επιβεβλημένη πάνω τους από άλλους, ξένη και εχθρική προς τα συμφέροντά τους. Είναι η ίδια η κυρίαρχη εκμεταλλεύτρια τάξη που ανατρέπει από τη δική της τη μεριά τη δική της έννομη τάξη, κρίνοντας ότι της είναι ασύμφορη έτσι όπως είναι διατυπωμένη!».1
Επίσης ο αείμνηστος Εισαγγελέας Εφετών Βασίλειος Παππάς αποτύπωνε τις σκέψεις στου ως ακολούθως :
«Η απονομή συνεπώς της δικαιοσύνης έχει πολιτικό χαρακτήρα. Η ποινική προστασία είναι όργανο πολιτικό της εξουσίας που κατέχει και ορίζει τους μοχλούς και τις συνισταμένες της κατεστημένης τάξεως. Οι τεχνικές επομένως μεταρρυθμίσεις δεν αποδίδουν. Είναι καταδικασμένες σε στειρότητα και αποτυχία γιατί το πρόβλημα, μακροπρόθεσμα τουλάχιστον, είναι πολιτικό. Δεν είναι τεχνικό. Μια καλλίτερη ποινική δικαιοσύνη μπορεί ν’ αναζητηθεί και πραγματωθεί μόνο μέσα σ’ ένα καινούργιο πλαίσιο ζωής, με μια ουσιαστική αναδιανομή του έχεις και του εξουσιάζειν, από μια νέα κοινωνικοπολιτική οργάνωση. Αναδιανομή που θ’ αντικαταστήσει τα ηθικά κριτήρια με κοινωνικά και θ’ αποβλέπει περισσότερο στην αλληλεγγύη και την κοινωνική πρόληψη, παρά στο ηθικοθρησκευτικό πταίσμα και την επιβολή».2
Το κράτος για να υπάρχει πρέπει να ασκεί αυτοδύναμη οργανωμένη εξουσία. Πρέπει να έχει επικράτεια, «χώρα», δηλαδή εδαφική έκταση μέσα στην οποία να κυριαρχεί. Προϋποθέτει, την ύπαρξη μιας αυστηρά οριοθετημένης γεωπολιτικής περιοχής, μέσα στην οποία να εκδηλώνεται και να γίνεται αντιληπτή ή κρατική εξουσία. Έχει ειπωθεί πως χώρα χωρίς κράτος μπορεί να υπάρξει, κράτος όμως χωρίς χώρα, είναι έννοια αδιανόητη.
Κατά συνέπεια τα κράτη χρειάζονται «τόπο». Και οι τόποι οριοθετούνται καλύτερα όσο αναπτύσσεται η επιστήμη της χαρτογράφησης και ταυτόχρονα η τέχνη του πολέμου. Εκεί και στο ωμό συμφέρον στηρίζεται η συνεχώς επιδιωκόμενη επαναχάραξη των συνόρων προς όφελος των ισχυρών.
Κάθε ενέργεια που απειλεί ή βλάπτει μια χώρα θεωρείται, και ορθώς, προσβολή της εθνικής της κυριαρχίας, καθώς θίγει την υπόσταση του ίδιου του Κράτους – Έθνους. Εξάλλου κάθε παραχώρηση ή παραίτηση εδάφους ή δικαιώματος, από ένα κράτος σε άλλο ή σε ενώσεις κρατών ή σε οικονομικά μπλοκ, δεν συνιστά μεταβίβαση αλλά ανεπίτρεπτη παραίτηση από την εθνική κυριαρχία.
Πολύ περισσότερο όταν τα κράτη αυτοβούλως ή κατόπιν εκβιασμών παραιτούνται ρητά από την εθνική τους κυριαρχία όπως συνέβη με την χώρα μας την εποχή των Μνημονίων.
Ανακεφαλαιώνοντας :
Για να είναι το κράτος έννοια υπαρκτή και αναγνωρίσιμη θα πρέπει να συντρέχουν τα εξής στοιχεία :
α) Αυτοδύναμη εξουσία
β) Χώρα που λειτουργεί ως έδρα του κράτους
γ) Εθνική κυριαρχία και συνεπώς κυριαρχικά δικαιώματα.
Άνευ αυτών, το κράτος, όπως αποδείξαμε, είναι έννοια αδιανόητη.
Εκτός αν μιλάμε για κράτος προτεκτοράτο. Εκτός αν εννοούμε κράτος παρία (κράτος απόβλητο, οντότητα χωρίς δικαιώματα, κράτος κατεχόμενο).
Ας αναλογιστούμε πως σήμερα :
1. Τα βασικά νομοσχέδια που αφορούν την τύχη της χώρας συντάσσονται στο εξωτερικό και κακομεταφρασμένα εισάγονται στην ημεδαπή.
2. Η Βουλή δεν νομοθετεί, υπακούει.
3. Η κυβέρνηση δεν κυβερνά, υπηρετεί.
4. Σε κάθε Υπουργείο κατοικοεδρεύει κάποιο αλλοδαπό σκύβαλο, ο δε Υπουργός κατά τρόπο δουλικό τον υπηρετεί.
5. Η κυβέρνηση εκβιάζεται κατ’ εξακολούθηση.
6. Οι κυβερνήσεις εναλλάσσονται εικονικώς ενώ στην πραγματικότητα μια κυβέρνηση ασκεί κατ’ εντολή των ξένων την εξουσία : η κυβέρνηση των Μνημονίων.
7. Η κυβέρνηση σταθεροποιείται μόνον, εφόσον εξυπηρετεί τους ξένους δυνάστες.
8. Οι δικαστικές αποφάσεις, οι πλέον σημαντικές που αφορούν την πορεία και το μέλλον της χώρας, εκδίδονται τύποις εν ονόματι του Ελληνικού λαού, στην πραγματικότητα όμως εν ονόματι των πολυεθνικών, των ξένων τραπεζών και ομίλων.
Το κράτος μας διαχρονικά εξυπηρετούσε και εξυπηρετεί τις ξένες δυνάμεις. Ουδείς όμως, στο παρελθόν, ευνοημένος υπηρέτης των ξένων δεν διανοήθηκε να παραιτηθεί από την εθνική κυριαρχία ούτε, βεβαίως, διανοήθηκε να ξεπουλήσει το σύνολο της δημόσιας περιουσίας της χώρας μέσω μιας ύποπτης ιδιωτικής εταιρείας στους ξένους.
Πάντα εκπορνεύονταν οι κρατούντες. Κάποτε το έκρυβαν. Τώρα το βγάζουν και στο μεϊντάνι με παράρτημα.
Κατόπιν του γενικευμένου ξεπουλήματος που έλαβε χώρα από την κοινή κυβέρνηση των Μνημονίων, των Παπανδρέου, Σαμαρά, Βενιζέλου και του «αριστερού» Τσίπρα, ένα ορισμός θα μπορούσε ίσως να αποτυπώσει την πραγματικότητα :
«Κράτος είναι το θλιβερό εκείνο μόρφωμα που υποκρίνεται πως εξουσιάζει, ενώ στην πραγματικότητα εξυπηρετεί από την φύση του δουλικά τους ισχυρούς, εξαντλεί δε την δικαιοδοσία του, υποκρινόμενο πως είναι κράτος».
Τελειώνοντας, ας διαβάσουμε ένα μικρό απόσπασμα από το βιβλίο του Δημήτρη Καλτσώνη «Τι είναι το κράτος ;»
«Η προσπάθεια του ανθρώπου να καθορίζει ο ίδιος τη ζωή του, συλλογικά, προσπαθώντας και αποφασίζοντας από κοινού με τους άλλους, θα συνεχιστεί. Η απελευθέρωση από τα δεσμά της φτώχειας, της αδικίας, της εκμετάλλευσης των πολλών από μια ασήμαντη ολιγαρχία, η οικοδόμηση μιας οικονομίας και δημοκρατίας που θα βασίζεται στη συμβολή όλων των εργαζομένων είναι έργο του μέλλοντος.
Είναι άραγε εφικτή μια τέτοια, ανώτερη δημοκρατία ; Είναι δυνατόν οι εργαζόμενοι να ανοίξουν διόδους ώστε να απαλλαγούν από την κοινωνική εκμετάλλευση και αδικία, να αυτοκαθορίζουν την οικονομική και πολιτική τους ανάπτυξη μέσα από πραγματικά δημοκρατικές διαδικασίες ; Ο αυτοκαθορισμός του ανθρώπου, η πραγματική ελευθερία αποτελεί αναμφίβολα ένα δύσκολο, υψηλό, προμηθεϊκό έργο, αντίστοιχο προς τις ανάγκες αλλά και τις δυνατότητες του homo sapiens. Η ανθρωπότητα έχει διανύσει έναν υπέροχο δρόμο από τα βάθη της πρωτόγονης κατάστασης μέχρι σήμερα. Μπορεί και πρέπει να συνεχίσει ανοίγοντας νέους, καλύτερους δρόμους. Οι λαοί συσσωρεύουν καθημερινά, συχνά με οδυνηρό τρόπο, εμπειρία και γνώση».3
Τα λόγια αυτά αποτυπώνουν την ανάγκη να μην χάσουμε την ενότητα και την φωνή μας γιατί ετούτα εδώ τα στοιχειά είναι η πρώτες πράξεις της απόπειρας απελευθέρωσης. Είναι τα πρώτα υλικά που θα φτιάξουν τα λόγια του θάρρους, αντάξια μιας καινούργιας πόλης που οφείλουμε να ιδρύσουμε.
Κάποτε ένας νεαρός Μεγαρεύς πήρε το θάρρος και αντιμίλησε στον σπουδαίο Βασιλιά της Σπάρτης Λύσανδρο, Αναγνωρίζοντας εκείνος το θάρρος του νέου του είπε :
«Οι λόγοι σου, ω ξένε, πόλεως δέονται» : (τα λόγια σου, ξένε, έχουν ανάγκη πλέον μιας πόλης).
1. Μανόλης Λαμπρίδης «Η σύγκρουση με το νόμο ως έμπρακτη κριτική του δικαίου και το συναίσθημα ενοχής» (εκδ. Έρασμος).
2. Βασιλείου Ι. Παππά, Εισαγγελέα Εφετών «Το ποινικό πρόβλημα» (εκδ. Αφοί Π. Σάκκουλα).
3. Δημήτρης Καλτσώνης «Τι είναι το κράτος; Τι δημοκρατία χρειαζόμαστε;» (εκδ. Τόπος).


Μια σύντομη αναδρομή στην εξέλιξη της έννοιαs της δημοκρατίας


του Θανάση Τσακίρη

Το ερώτημα που θέτει η αποψινή συζήτηση, δηλαδή ποια δημοκρατία χρειαζόμαστε, ανοίγει διάπλατα το παράθυρο για περισσότερα ερωτήματα.
Το πρώτο ερώτημα είναι πόσα είναι τα μοντέλα δημοκρατίας και ποια είναι αυτά που ταιριάζουν στις σημερινές κοινωνίες. Για να απαντήσουμε στο ερώτημα πρέπει αναφερθούμε στην ιστορία των θεωριών περί δημοκρατίας.
Ας δούμε αρχικά τα κοινά χαρακτηριστικά τους. Όλες οι θεωρίες απορρίπτουν την ιδέα ότι ένας άνθρωπος ή λίγοι έχουν δικαίωμα να κυριαρχούν και κυβερνούν τους υπόλοιπους, τους πολλούς. Όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι. Τους αξίζει να έχουν λόγο για τη διακυβέρνησή τους.
Κάθε μέλος μιας πολιτικής κοινότητας είναι εφοδιασμένο με την ικανότητα της λογικής σκέψης. Μπορεί να κρίνει και αξιολογήσει τη δράση και τη συμπεριφορά των κυβερνώντων. Οι άνθρωποι για να είναι στην πράξη ικανοί να εξασκήσουν την ικανότητα αυτή πρέπει να έχουν τα δικαιώματα της ελευθερίας του λόγου, του συνέρχεσθαι και της συνείδησης.
Αυτή η μινιμαλ εκδοχή της δημοκρατίας έγινε το κέντρο της συζήτησης και κριτικής στη διάρκεια των αιώνων. Οι όροι και οι προϋποθέσεις της ύπαρξης και λειτουργίας της δημοκρατίας έγιναν θέμα ερμηνειών, όπως και συνδέεται το ιδεώδες της δημοκρατίας με την πράξη των δημόσιων δημοκρατικών θεσμών.
Άλλοι θεωρούν ότι δημοκρατία είναι η προστασία της ελευθερίας από μια κυβέρνηση που ευνοεί τους κυρίαρχους και τους φίλους τους σε βάρος των υπολοίπων.
Άλλοι πιστεύουν ότι η δημοκρατία πρέπει να είναι η έκφραση των ανθρώπινων ενδιαφερόντων και να ανταποκρίνεται στα συμφέροντα των οργανωμένων ομάδων.
Κάποιοι θεωρούν πως στη δημοκρατία η κυβέρνηση πρέπει να είναι πολύ πιο ενεργή όσον αφορά τα προβλήματα των πιο ευάλωτων πολιτών.
Μερικοί λένε ότι το εμπόδιο στην δημοκρατική ιδιότητα του πολίτη δεν προκύπτει μόνο από το κράτος αλλά και από την κοινωνία που με πολλούς τρόπους υποβιβάζει την δημοκρατική εξισωτική αρχή.
Οι όροι που χρησιμοποιούνται για την αναγνώριση της δημοκρατίας όπως η ιδιότητα του πολίτη, η ελευθερία, η ισότητα και η συμμετοχή ερμηνεύονται διαφορετικά.
Ας πάρουμε το παράδειγμα της ιδιότητας του πολίτη. Ο Αριστοτέλης θεωρούσε πολίτες όσους άνδρες διέθεταν ιδιωτική περιουσία. Σήμερα οι θεωρητικοί της δημοκρατίας αρνούνται αυτή τη σύνδεση.
Όσον αφορά την ελευθερία ο Φρίντριχ Χάγιεκ, προπάτορας του νεοφιλελευθερισμού, θεωρούσε ότι οι δημοκρατικοί πολίτες πρέπει να έχουν κορυφαία αξία την ελευθερία και να χρησιμοποιούν τους πόρους της δημοκρατίας για να αντιστέκονται στην διείσδυση του κράτους και της κυβέρνησης στις ιδιωτικές υποθέσεις.
Απέναντι στις απόψεις του Χάγιεκ στάθηκαν οι κοινοτιστές που θεωρούσαν ότι οι ελεύθεροι πολίτες ανθίζουν μόνο στην κοινότητα με τις ισχυρές παραδόσεις όπου υπάρχει σεβασμός στο πολιτικό καθήκον.
Απέναντι και στις αυτές τάσεις βρίσκονται πιο ριζοσπαστικές τάσεις που επιδιώκουν τη διεύρυνση των χώρων της δημοκρατίας πέρα από την ψήφο, δηλαδή η επιχείρηση, το πανεπιστήμιο, η οικογένεια κ.α.
Η εξουσία είναι το βασικό στοιχείο της Πολιτικής. Δημοκρατική πολιτική είναι η όσο το δυνατόν πιο ευρεία κατανομή της εξουσίας στους πολίτες. Αυτή η προοπτική αποτελεί αντίσταση στην ολοένα και πιο ισχυρή κυριαρχία της οικονομίας των μεγάλων ιδιωτικών εταιρειών επί της Πολιτικής. Ας σκεφτούμε ότι σήμερα 62 άνθρωποι κατέχουν πλούτο όσο τα 3,5 δισεκατομμύρια φτωχοί του πλανήτη, σύμφωνα με τη φετινή έκθεση της Oxfam. Είναι η πιο μεγάλη ανισότητα της ανθρώπινης ιστορίας.
Η εξουσία δεν ενοικεί μόνο στους επίσημους δημοκρατικούς θεσμούς. Βρίσκεται στις οικογενειακές σχέσεις, στις φυλετικές σχέσεις, στα σχολεία, στα ΜΜΕ, στο χώρο εργασίας, στην επιστήμη, στην εκκλησία, στην τέχνη. Κι εδώ γίνονται σκληροί αγώνες για τον εκδημοκρατισμό.
Πέραν αυτών διαφορετικές είναι οι αντιλήψεις και οι προσεγγίσεις για το συμφέρον στην Πολιτική και στη δημοκρατία. Ο Σωκράτης, στην Πολιτεία του Πλάτωνα, καταφέρεται εναντίον των συμφερόντων. Ο Πλάτωνας θεωρεί ότι υπονομεύουν την κοινωνία και για το λόγο αυτό βάζει τους φιλοσόφους-βασιλιάδες στην εξουσία να είναι δίχως οικογένεια και ιδιωτική περιουσία.
Οι σύγχρονοι ρεπουμπλικάνοι, από τον Αμερικάνο Αλεξάντερ Χάμιλτον ως πολλούς σημερινούς φιλελεύθερους, μολονότι δεν ασπάζονται απόψεις του Σωκράτη, προσπαθούν να καταστείλουν συμφέροντα και πάθη.
Αντιθέτως, σοσιαλιστές και μαρξιστές θεωρούν αναπόφευκτα τα συμφέροντα των κοινωνικών τάξεων, μερίδων και στρωμάτων. Η καταστολή τους αφοπλίζει τον αγώνα των πολλών εναντίον των κατόχων εξουσίας και πλούτου, δηλαδή αυτών που κυριαρχούν στην Πολιτική και την οικονομία.
Σε ποιες μορφές δημοκρατίας καταλήγουν αυτές οι θεωρήσεις;
1.Κλασική δημοκρατία που βασιζόταν στην πόλη-κράτος. Μορφή άμεσης δημοκρατίας. Στην Αρχαία Αθήνα κυριαρχούσε η δημοκρατία των μαζικών συνελεύσεων των πολιτών.
2.Προστατευτική (αστική) Δημοκρατία. Αναπτύχθηκε κατά τον 17ο και 18ο αιώνα. Αποσκοπούσε στην προστασία των πολιτών από την αυθαιρεσία της κυβέρνησης την κατοχύρωση των φυσικών δικαιωμάτων των πολιτών και την ψηφοφορία εκλογής του νομοθετικού σώματος. Ουσιαστικά είναι ένα σύστημα συναινετικής διακυβέρνησης με μια αντιπροσωπευτική συνέλευση. Η ελευθερία προστατεύεται με το μηχανισμό των διαχωρισμών των λειτουργιών (εκτελεστική, νομοθετική, δικαστική).
3. Αναπτυξιακή δημοκρατία. Το μοντέλο του Jean-Jacques Rousseau που στηρίζεται στην Γενική Βούληση. Το γενικό καλό ισοδυναμεί με το γενικό αυθεντικό συμφέρον του συλλογικού σώματος. Η βούληση όλων προϋποθέτει την ανιδιοτελή δράση. Το σύστημα της ριζοσπαστικής ανάπτυξης προϋποθέτει την οικονομική ισότητα.
4. Λαϊκή (προλεταριακή) δημοκρατία. Ο Karl Marx τοποθετούσε την αρχή της δημοκρατίας σε ένα πλαίσιο ισότητας με βάση την κοινή ιδιοκτησία του πλούτου που μετά την ανατροπή του καπιταλισμού ανθούσε η γνήσια δημοκρατία. Με την οριστική κατάργηση των εκμεταλλευτριών τάξεων θα επέλθει ο μαρασμός του κράτος καθώς η κοινωνία θα είναι αταξική.
5.Ριζοσπαστική δημοκρατία. Η θεωρία αυτή διατυπώθηκε από τους Ernesto Laclau και Chantal Mouffe. Ισχυρίζονται ότι τα κοινωνικά κινήματα πρέπει να προσπαθούν να δημιουργούν κοινωνική και πολιτική στρατηγική που να αμφισβητεί τις νεοσυντηρητικές και νεοφιλελεύθερες έννοιες περί δημοκρατίας. Αυτό σημαίνει διεύρυνση και επέκταση της φιλελεύθερης έννοιας της δημοκρατίας ώστε να περιληφθεί η διαφορά. Στον κόσμο, σε μια χώρα ακόμα και σε ένα κοινωνικό κίνημα υπάρχει πλειάδα διαφορών που αντιστέκονται στην συναίνεση. Η ριζοσπαστική δημοκρατία όχι μόνο αποδέχεται τη διαφορά, τη διαφωνία και τους ανταγωνισμούς αλλά και στηρίζεται σε αυτούς. Bασίζεται στην υπόθεση ότι υπάρχουν καταπιεστικές σχέσεις εξουσίας στην κοινωνία οι οποίες θα πρέπει να γίνουν ορατές. Για την οικοδόμηση της δημοκρατίας γύρω από τη διαφορά και τη διαφωνία, οι καταπιεστικές σχέσεις εξουσίας που υπάρχουν στην κοινωνία πρέπει να έρθουν στο προσκήνιο έτσι ώστε να μπορούν να αμφισβητηθούν.
6.H εναλλακτική πρόταση προβλέπει τη δημοκρατική ανασυγκρότηση με την Άμεση Δημοκρατία σε συνδυασμό με τους θεσμούς της έμμεσης και της συμμετοχικής δημοκρατίας. Οι τοπικές πρωτοβουλίες πολιτών με συλλογή υπογραφών, τα δημοψηφίσματα, οι γενικές συνελεύσεις, η ανάκληση αξιωματούχων θεωρούνται προσπάθειες στην κατεύθυνση της ανάπτυξης της άμεσης δημοκρατίας.
Στο τοπικό επίπεδο η συμμετοχική δημοκρατία εφαρμόζεται με διάφορους τρόπους. Η πιο απλή μέθοδος είναι η συγκρότηση και λειτουργία των συμβουλευτικών ενώσεων γειτονιάς που θεωρητικά είναι ανοιχτές σε όλους τους κατοίκους. Έτσι, δίνεται η δυνατότητα στους «απλούς πολίτες» να λένε τις απόψεις τους για τοπικά δημοτικά ζητήματα. Όσο, όμως, η διαδικασία είναι μόνο συμβουλευτική οι περισσότεροι πολίτες αρνούνται τη συμμετοχή αφού δεν βγαίνει πραγματικό αποτέλεσμα που να αλλάζει θετικά η ζωή τους.
Αντιθέτως, μία ευρέως διαδεδομένη πρακτική είναι αυτή του δημοτικού «συμμετοχικού προϋπολογισμού» που ξεκίνησε στην πόλη της Βραζιλίας το Πόρτο Αλέγκρε (Λιμάνι της Χαράς, πόλη 1,2 εκατομμυρίων κατοίκων).Η περίπτωση αυτή είναι η ριζοσπαστικοποίηση του «εκδημοκρατισμού της δημοκρατίας». Ο συμμετοχικός προϋπολογισμός ενέπνευσε δεκάδες κινήματα στην Ευρώπη και στην Λατινική Αμερική.

ΓΙΑ ΜΙΑ ΠΡΏΤΗ ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΉ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΠΕΙΡΑΜΑΤΩΝ ΜΕ ΘΕΣΜΟΥΣ ΑΜΕΣΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΤΑ ΠΑΡΑΚΑΤΩ ΚΕΙΜΕΝΑ:
-Οι ρίζες της δημοκρατικής παράδοσης στη μεσαιωνική Ιταλία http://www.epohi.gr/portal/theoria/16038-oi-rizes-tis-dimokratikis-paradosis-sti-mesaioniki-italia
-ΕΛΒΕΤΙΑ: Καπιταλισμός και «άμεση δημοκρατία» http://www.epohi.gr/portal/theoria/16101-elvetia-kapitalismos-kai-amesi-dimokratia
-ΓΑΛΛΙΑ ΚΑΙ ΓΕΡΜΑΝΙΑ: Τοπικά δημοψηφίσματα και δημοκρατία http://www.epohi.gr/portal/theoria/16100-gallia-kai-germania-topika-dimopsifismata-kai-dimokratia

ΜΕ ΜΙΑ ΜΑΤΙΑ

ΣΤΟ MAGAZINO